HP-13 | Zonguldak il merkezinde 15-17 yaş grubu genel lise öğrencilerinde benlik saygısının akademik başarıya etkisi

Tatoğlu Nilüfer, Ocakcı Ayşe, Öztürk Özlem
Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Ana Bilim Dalı, Zonguldak

GİRİŞ-AMAÇ

Çağdaş sağlık sisteminin anlayışı; sağlığın korunması ve geliştirilmesi yönündedir. Temel sağlık hizmetlerinin alt kolu olan koruyucu sağlık hizmetleri, toplumu fiziksel, ruhsal, sosyal yönden iyi halde tutarak sağlığı yükseltir. Bu sistemin hizmet kapsamında sadece hastalık ve sakatlıkların tedavisi yoktur. Bireyleri psikososyal ve zihinsel yönden de iyileştirmek, geliştirmek ve bireysel potansiyellerini arttırmak da vardır (1).

Koruyucu sağlık hizmetlerinin çalışma alanı içerisinde okul sağlığı hizmetleri de yer alır. Okul sağlığı kavramı; öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlık durumlarının değerlendirilmesidir. Koruyucu okul sağlığı hizmetleri; okula giriş muayenesi, acil girişimler, özel risk grubunda olanların risklerine göre izlemi gibi hizmetlerden oluşur. Geliştirici okul sağlığı hizmetleri ise sağlık eğitimi çerçevesinde, bireylerde sağlıklı davranışlar oluşturmak amacıyla sürdürülen etkinliklerdir. Bu kapsamda ergenlerin yaşadıkları psikososyal sorunların yanı sıra okul arkadaşları, öğretmenleri ve toplumdaki diğer bireylerle yaşadıkları sosyal uyum sorunlarının çözümü okul sağlığı hizmetlerinin çözüm bulması gereken rahatsızlıklardır (1).

Lise dönemindeki ergen bireyin psikososyal olarak aşması gereken problemler vardır. Bu dönem kişilik gelişimi açısından kritiktir. Ergen bireyin bu dönemi sağlıklı ve problemsiz geçirebilmesi için iyi bir danışmanlık alması önemlidir. Okul hekimi, okul hemşiresi, öğretmen, sosyal hizmet uzmanı ve psikologdan oluşan okul sağlığı ekibi; okul içinde ve etrafında ergenin sağlıklı bir gelişim dönemi geçirebilmesi için gerekli ortamı hazırlamalı, sağlıklı benlik gelişiminin gereklerini yerine getirmelidir. Beden imgesinin önem kazandığı bu dönemde ergenin bedenine yönelik merakları fazla olacaktır. Bu nedenle ergene ve ailesine verilecek sağlık eğitimi önemlidir (1).

Benlik saygısını ergenlik döneminde kazanan bireyler; sorunların üstesinden gelebilecek, kendilerine güvenecek, kişilik bozuklukları yaşamayarak kendilerini bulacak, yaptıklarının ve yapacaklarının sorumluluğunda olarak sağlıklı toplum oluşturacaklardır. Öz’e göre; sağlıklı benlik kavramına sahip olan bireylerin benlik saygıları da yüksektir ve bu da psikolojik olarak iyi olduklarını gösteren bir kriterdir. Sağlam benlik saygısına sahip olan birey; yaşamında mutluluğu bulur, yolunda gitmeyen durumların üstesinden gelir ve koşulları değiştirebilir (2).

Yine Öz; ergenlerin bu dönemi az ya da çok yıpratıcı etkilerle atlattıklarını, fakat çoğu ergenin yaşadığı toplumun özellikleri ya da aile yapısına bağlı olarak bu dönemde anlaşılamadıkları için, içe kapandıklarını ya da intihara yöneldiklerini söylemiştir. Bazı ergenlerin de içe kapanmayıp, toplum tarafından onaylanmayan davranışlarda bulunarak dikkatleri üzerine çekmeye çalıştıklarından bahsetmiştir ve ergen bireyin bu sorunları yaşamaması için okul, aile ve topluma önemli sorumluluklar düştüğünü söylemiştir. Sonuç olarak ergen bireyin benlik saygısının normal gelişimi, sosyal hayata uyumun sağlanması ve kalıcı başarılar açısından önemlidir (2).


YÖNTEM-GEREÇLER

Kesitsel bir araştırmadır. Araştırmanın evrenini, 2004–2005 eğitim-öğretim döneminde, Zonguldak İl Milli Eğitim Merkez Müdürlüğü’ne bağlı 6 genel lisede öğrenim gören 5694 lise öğrencisi oluşturmaktadır. Araştırmaya yaşları 15, 16 ve 17 olan öğrenciler dahil edilmiştir. Bu yaş grubunu ise lise 1, lise 2 ve lise 3 sınıfı öğrencileri oluşturmaktadır.

Araştırma örneklemi, evren sayısının bilindiği araştırılan olayın görülme sıklığının bilinmediği durumlarda kullanılan formül ile hesaplanmıştır. Sonuca göre ulaşılması gereken en az öğrenci sayısı 360’dır. Fakat küme örnekleme yöntemine göre araştırmaya katılan öğrenci sayısı 457’dir

Araştırmanın örneklemini oluşturacak öğrencilerin sayısı küme örnekleme yöntemi ile belirlenmiştir. Araştırmaya katılacak öğrencilerin alınacağı sınıflar ise basit rasgele sayılar tablosuna göre seçilerek alınmıştır. Buna göre her okuldan birer tane lise 1, lise 2 ve lise 3 seçilmiştir.

Araştırmanın verileri bilgisayar ortamında veri tabanı oluşturularak tablolaştırılmıştır. Ortalama değerler “aritmetik ortalama / standart sapma” şeklinde gösterilmiştir. Katılımcıların okul başarı puanları benlik saygısı puanı yönünden ANOVA varyans analizi ile, anlamlılığın hangi gruptan kaynaklandığı ise Posthoc Benferavi Testi ile %95 güven aralığında değerlendirilmiştir.


BULGULAR

Araştırma 15–17 yaş grubundaki 457 ergende yapılmıştır. Araştırmaya katılan öğrencilerin % 41.8’i 15 yaşındadır. Öğrencilerin % 58.0’ı kızdır. Araştırmaya katılan öğrencilerin % 37.2’si iki kardeştir, % 3.3’ü ise ailenin tek çocuğudur. Araştırmaya katılan öğrencilerin % 37.6’sı ailesinin ilk çocuğudur. Öğrencilerin % 75.1’inin ailelerinin gelir durumu orta düzeydedir. Araştırmaya katılan öğrencilerden % 82.3’ü çekirdek aileye sahiptir.

Benlik saygısı puanı ve okul başarı notu arasında uygulanan analizler sonucu düşük BSP’na sahip grubun aritmetik ortalama/standart sapması (2.6 ± 1.0) iken, orta BSP’na sahip grubun aritmetik ortalama/standart sapması (2.7 ± 1.0) ve yüksek BSP’na sahip grubun aritmetik ortalama/standart sapması (3.0 ± 1.1) dir. Benlik saygısı puanı düşük, orta ve yüksek olan katılımcılar okul başarı puanı yönünden karşılaştırıldığında gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olduğu gözlenmiştir (p=0.001)

Yapılan Posthoc Bonferroni analizi sonrasında, orta ve düşük benlik puanına sahip gruplar arasında istatistiksel olarak fark gözlenmezken, yüksek benlik saygısı puanına sahip grubun okul başarı puanının, orta (p=0.002) ve düşük (p=0.022) benlik saygısına sahip gruplardan anlamlı olarak farklı olduğu görülerek, farkın yüksek benlik puanı grubunun not ortalamasının yüksekliğinden kaynaklandığı saptandı (Çizelge 5.68.)Benlik saygısı ölçeğinden “0” puan alan öğrencilerin okul başarı not ortalamalarının aritmetik ortalaması 3.11 iken, “1” puan alanların 2.93, “2” puan alanların 2.78, “3” puan alanların 2.63, “4” puan alanların 2.47, “5” puan alanların 2.56, “6” puan alanların 2.64, “7” puan alanların 2.58, “8” puan alanların 1.53 ve “9” puan alanların aritmetik ortalaması da 1.68’dir. Benlik saygısı ölçeğinden alınan puan yükseldikçe, okul başarı not ortalamasının aritmetik ortalaması düşmektedir.




tablo 1

15-17 yaş grubu genel lise öğrencilerinin tanımlayıcı özelliklerine göre dağılımını gösterir tablo


tablo 2



tablo 3



TARTIŞMA

Araştırmada, Zonguldak İl Merkezinde 15–17 yaş grubu genel lise öğrencilerinin tanımlayıcı ve kişisel özellikleri ile benlik saygısı ve okul başarısı arasındaki ilişki incelenmeye çalışılmıştır.

Araştırmaya katılan öğrencilerin % 58’i kızdır, % 24.1’i dört ve daha fazla kardeşe sahiptir. Ailenin ilk çocuğu olanların yüzdesi ise % 37.6’dır, Özdağ’ın yapmış olduğu çalışmaya göre, katılımcıların % 22.2’sinin iki kardeş olduğu, % 55.0’inin ise tek çocuk olduğu saptanmıştır. Araştırmanın sonuçlarını Özdağ’ınki ile karşılaştırılacak olursa kardeş sayısı, Özdağ’ın yapmış olduğu çalışmaya göre daha azdır, öğrencilerden % 24.0’ünün ailesi 4 ve daha fazla çocuğa sahipken bu oran Özdağ’ın çalışmasında % 45.0’dir (6).

Araştırmaya katılan öğrencilerin % 75.1’inin gelir düzeyinin orta olduğu, % 66.7’sinin oturduğu konutun kendisine ait olduğu, % 58.0’inin bahçeli ve müstakil bir evde oturduğu ve % 71.3’ünün oturduğu evde kendisine ait bir odası bulunduğu saptanmıştır. Öğrencilerin % 62.8’inin ise en uzun yaşadığı yer kentlerdir. Özdağ’ın araştırmasında ise, öğrencilerin % 50.0’si ilçede yaşamaktadır. Çalışmamız öğrencilerin yaşadıkları yerleşim yerinin büyüklüğü bakımından Özdağ’ın çalışmasına göre daha üst düzeydedir (6).

Suner’in yapmış olduğu araştırmada da ergenlerin % 70.0’i orta gelir düzeyine sahiptir. Bu sonuçlar yapılan bu çalışmayı destekler niteliktedir. Suner’in araştırmasına göre, öğrencilerin % 43.3’ünün kendini fiziksel olarak beğendiği, % 41.8’inin karşı cinsten özel bir arkadaşı olduğu ve % 49.5’inde ders dışında bir etkinliğe katılıyor olduğu bulunmuştur. Araştırmaya katılan öğrencilerin % 46.4’ü sivilce sorunu yaşamakta, % 16.0’sı fiziksel görüntüsünü beğenmemektedir.

Araştırmanın sonuçlarına göre, öğrencilerin benlik saygısı puanı ile okul başarı notları arasında tek yönlü varyans analizine göre istatistiksel olarak anlamlı fark elde edilmiştir (p=0.001). Yapılan Posthoc Bonferroni analizi sonrasında orta ve düşük BSP’na sahip gruplar arasında okul başarısı yönünden istatistiksel olarak anlamlı fark gözlenmezken; yüksek BSP’na sahip grubun okul başarıları not ortalaması orta (p=0.002) ve düşük (p=0.022) BSP’na sahip gruplardan anlamlı şekilde yüksek bulunmuştur.

İnanç yapmış olduğu çalışmada benlik saygısı puanları ile okul başarı notları arasında anlamlı ilişki saptamıştır. İnanç düşük, orta ve yüksek BSP’na sahip grupların arasında okul başarı puan ortalaması yönünden anlamlı fark olduğunu bulmuştur. İnanç’ın araştırma sonuçları yapılan bu araştırmayı destekler niteliktedir (5).

Benlik saygısının okul başarısını etkilediğini savunan çalışmalarda kendisini olumsuz değerlendiren, benlik saygısı düşük ergenlerin okul başarıları da düşük bulunmuştur. Doğusal ve Yavuzer yapmış oldukları çalışmalarda benlik saygısının ve okul başarısının birbiri ile ilişkili olduğunu, benlik saygısı yüksek olan öğrencilerin, okul başarılarının da yüksek olduğunu bulmuşlardır. Özkan, Erdinç ve Güngör benlik saygısının okul başarısını etkilediğini, benlik saygısı düşük bulunan öğrencilerin okul başarılarının da düşük olduğunu belirtmişlerdir (3,7,9,10,11).

Öğrencilerin sosyal ve akademik yönden kendisini olumlu bulmasının benlik saygısını etkilediği, kendisini başarılı bulanların benlik saygılarının yüksek bulunduğu ifade edilmiştir. Arseven yapmış olduğu çalışmada kendine güven duygusu yetersiz olan öğrencilerin okul başarılarının da düşük olduğunu bulmuştur (12).

Yurt dışında yapılan çalışmalarda okul başarısının benlik saygısı ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Suner’in aktardığına göre; Rosenberg ve arkadaşları, başarı ve benlik saygısı arasında anlamlı ve olumlu bir ilişki olduğunu, akademik başarının benlik saygısını etkileme düzeyinin, benlik saygısının akademik başarıyı etkileme düzeyinden daha düşük olduğunu saptamışlardır. Cheung yapmış olduğu çalışmada yüksek benlik saygısı puanına sahip öğrencilerin akademik başarının, düşük ve orta düzeyde benlik saygısı puanına sahip öğrencilerden anlamlı şekilde yüksek bulmuştur. Kızlar ve erkekler arasında yapılan karşılaştırmada erkeklerin benlik saygısı düzeyleri ile akademik başarıları arasındaki ilişki katsayısı kızlara oranla daha yüksek bulunmuştur. Buna göre kızların benlik saygısı düzeyi, erkeklerin benlik saygısı düzeyine göre okul başarısını daha az etkilemektedir. Gaspard ve Bernett yapmış olduğu çalışmada benlik saygısı ve okul başarısı arasındaki ilişkiyi anlamlı olarak değerlendirmişlerdir (4,13,14).

Bazı çalışmalar ise benlik saygısı ve okul başarısının birbirini olumlu ya da olumsuz etkilemediğini savunmuştur. Hart yapmış olduğu çalışmada okul başarısı ve benlik saygısı arasında anlamlı ilişki bulamamıştır. Özdağ’ın aktardığına göre Kingsburry ve Rubin başarının 9-15 yaşları arasında sabit kaldığını ve okul başarısı ile benlik saygısının birbiri ile ilişkili olmadığını savunmuşlardır. Öner öğrencilerin benlik saygıları ile okul başarıları arasında ilişki olmadığını savunmuştur. Suner’in Newman’dan aktardığına göre benlik kavramının okul başarısı üzerinde olumlu ya da olumsuz etkisi yoktur (4,6,15,16).

Benlik saygısı ile okul başarısı arasındaki araştırmalardan şu sonuçlar da çıkmaktadır. Suner araştırmasında akademik başarı ve benlik saygısı arasında negatif yönde anlamlı ilişki bulmuştur. Buna göre benlik saygısı yükseldikçe okul başarısı da düşmekte, benlik saygısı düştükçe okul başarısı yükselmektedir. Suner’in aktardığına göre Fink araştırmasında düşük benlik saygısına sahip öğrencilerin yüksek akademik başarıya sahip olduğunu belirtmiştir. Obsorne’da düşük okul başarısı karşısında öğrencinin yüksek benlik algısını korumaya çalıştığını söylemiştir. Wigfelde’de benlik saygısının okul başarısı ile ters ilişkili olduğunu, benlik saygısı düştükçe, okul başarısının arttığını savunmuştur. Akboy’da başarısız çocukların başarı arzusunu yitirmeyip, olumlu benlik algısı geliştirdiklerini söylemiştir (4,8).


SONUÇLAR

Zonguldak il merkezinde 15–17 yaş grubu genel lise öğrencilerinin benlik saygılarının okul başarısı üzerine etkisini incelemek amacıyla yapılan çalışmada şu sonuçlar elde edilmiştir:

1- Araştırmaya katılan ergenlerin, tanımlayıcı özellikleri incelendiğinde; % 41.8’inin 15 yaşında olduğu, % 58.0’inin kız olduğu, % 37.2’sinin iki kardeş olduğu, % 2.2’sinin ücretli bir işte çalıştığı tespit edilmiştir.

2- Öğrencilerin sosyo-ekonomik özellikleri incelendiğinde; % 75.0’inin gelir düzeyinin orta seviyede olduğu, % 66.7’sinin yaşadığı konutun kendisine ait olduğu, % 58.0’inin müstakil bir evde yaşadığı, % 71.3’ünün yaşadığı evde bir odaya sahip olduğu, % 62.8’inin en uzun süre yaşadığı yerin kentler olduğu tespit edilmiştir.

3- Öğrencilerin ailelerinin tanımlayıcı özelliklerine ait sonuçlar; % 82.3’ü çekirdek aileye sahiptir

4- Araştırmamızın sonuçlarına göre benlik saygısı puanı ve okul başarı ortalaması arasındaki tek yönlü varyans analizinin sonucu; benlik puanı düşük, orta ve yüksek olan katılımcılar okul başarı puanı yönünden karşılaştırıldığında gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olduğu gözlenmiştir (p=0.001). Yapılan Posthoc Benferavi sonrasında, orta ve düşük benlik puanına sahip gruplar arasında istatistiksel olarak fark gözlenmezken, yüksek benlik saygısına sahip grubun okul başarı puanı orta (p=0.002) ve düşük (p=0.022) benlik saygısına sahip gruplardan anlamlı şekilde yüksektir.


KAYNAKLAR

1. Koşar L., Okul Sağlığı. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi 2004; 13 (6): 223–225.

2. Öz F., Sağlık Alanında Temel Kavramlar. İmaj, Ankara, 2004: 83–111.

3. Yavuzer H., Çocuk Psikolojisi. Remzi Kitapevi, 26. Basım, İstanbul 2004: 267-276.

4. Suner İkiz E., Farklı Liselerdeki Ergenlerin Benlik Saygısı, Akademik Başarı ve Sürekli Kaygı Düzeyi Arasındaki İlişki Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitimde Psikolojik Hizmetler Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir. 2000.

5. İnanç M., Üniversite Öğrencilerinin Benlik Saygısı Düzeyleri ile Akademik Başarıları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Başkanlığı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.1997.

6. Özdağ Ş., Psikodrama Gruplarının Hemşirelik Yüksekokulu Öğrencilerinin, Benlik Saygısı, Atılgan Davranış, Empatik Eğilim ve Empatik Beceri Düzeylerine Etkisi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Psikiyatri Hemşireliği Anabilim Dalı Başkanlığı Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara 1999.

7. Erdinç G.A., “İzmir İli Lise Öğrencilerinde Benlik İmajı-Başarı İlişkisi”. Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İzmir, 1995.

8. Akboy R., “Fen Lisesi ve Genel Lise Öğrencilerinin Benlik Kavramı, Denetim Odağı ve Sürekli Kaygı Açısından Karşılaştırılması”. VII. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongre Kitabı ss:189-197. Selçuk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi. Konya, 1998.

9. Güngör A., Lise Öğrencilerinin Özsaygı Düzeylerini Etkileyen Etmenler. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 1989.

10. Doğusal N., İlkokul Beşinci Sınıf Öğrencilerinde Benlik Kavramının Akademik Başarı Üzerindeki Etkisi. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1987.

11. Özkan I., “Gençliğin Akademik Başarısını Etkileyen Zihinsel ve Ruhsal Faktörler”. I. Milletler Arası Gençlik Kongresi. Selçuk Üniversitesi. Konya, 1987.

12. Arseven A., “Akademik Benlik Kavramı İle Akademik Başarı Arasında İlişki”. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi. Ankara, 1979.

13. Cheung T.S., Sex Differences in the Effect of Academic Achievement of Self- Esteem. A Hong Kong Case Social Behavoir and Personality, 1986; 2,14,161–165.

14. Gaspard M.R., Bernett M.F., The Relantioship Between Self Esteem and Academic Achievement of Rural Grade Students. Journal of Rural and Small Schools, 1991; 2–9.

15. Hart J.G., Lawseq: Its Relation to Other Measures of Self-Esteem and Academic Ability. Research Notes, Br. J. Educ. Pschol, 1985; 55,167–169.

16. Öner U., Benlik Kavramı İle Mesleki Benlik Kavramı Arasındaki Farkın Akademik Başarı İle İlişkisi. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 1982.